ΒΕΡΓΟΣ Κ.: Η καπιταλιστική αποσύνθεση αγγίζει την καρδιά της Ευρώπης

"Το μάρκο αντέχει, το φράγκο εξασθενεί, η δραχμή είναι πολύ αδύνατη, αλλά όλοι σορτάρουν ακόμα (...) Το αίσθημα γίνεται πολύ ελκυστικό, η αγορά μόλις έπιασε πάτο και μόνο οι δυνατοί θα επιβιώσουν..." Λόγια του Πολ Μακάρντεϊ σ' ένα τραγούδι του 1982 που προφητικά περιγράφει το σήμερα ("The Pound Is Sinking", δίσκος Tug of War) Μόνο που δεν υπάρχουν πια μάρκο, φράγκο και δραχμή, αλλά... ευρώ και Deutsche Bank, πετρέλαιο, Κίνα, αναδυόμενες οικονομίες, παγκόσμιο χρέος, Σόρος και χρηματιστήρια... Πανικός και χάος σε μια παγκόσμια "τρέλα" που ανακυκλώνει κερδισμένους και χαμένους, γονατίζει χώρες, καθορίζει τις μοίρες των ανθρώπων και προκαλεί σπίθες σύγκρουσης. Για την κρίση που έχει ενσκήψει τελευταία στις αγορές και πώς αυτή επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία, τι θα γίνει με την Deutsche Bank και κατά πόσο βρισκόμαστε στο χείλος μιας νέας παγκόσμιας ύφεσης μιλά σήμερα στην "Αυγή" ο Κωνσταντίνος Βέργος, καθηγητής Χρηματοοικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Πόρτσμουθ στην Αγγλία.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΝΙΚΟ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ
 
* Στα τέλη του 2013 και με το ανοδικό ράλι σε εξέλιξη, ορισμένοι αναλυτές προειδοποιούσαν πως οι αγορές οδηγούνταν στη μεγαλύτερη φούσκα όλων των εποχών εξαιτίας των μηδενικών επιτοκίων που σπρώχνουν τους ανθρώπους στο να επενδύουν σε "χαρτιά". Ωστόσο, τα μηδενικά επιτόκια αποτελούν βασικά εργαλεία στην προσπάθεια των κεντρικών τραπεζών να δώσουν ώθηση στις στάσιμες οικονομίες. Η κυρίαρχη "αφήγηση" για τα σημερινά σκαμπανεβάσματα επιρρίπτει ευθύνες στην κινεζική επιβράδυνση, στο φθηνό πετρέλαιο και στις προβληματικές τράπεζες. Πού, αλήθεια, βρίσκεται η αιτία της κρίσης;
Υπάρχουν δύο φαινόμενα ταυτόχρονα! Κατ' αρχάς αυξάνονται οι ενδείξεις ότι βρισκόμαστε στη μέση μιας δομικής κρίσης του καπιταλισμού (ή της οικονομίας), παγκοσμίως, επομένως το σύστημα που οικοδομήθηκε τα τελευταία 200 χρόνια είναι σε φάση σοβαρής αποσύνθεσης. Ενδεικτική είναι η στασιμότητα των μισθών τα τελευταία τριάντα χρόνια στις ανεπτυγμένες χώρες, η παγκόσμια φούσκα ακινήτων που ξεκίνησε από την Ιαπωνία, και πλέον είναι παγκόσμια, και διευρύνεται τα τελευταία είκοσι χρόνια σε ΗΠΑ, Ευρώπη, Κίνα και όλο τον κόσμο γενικά, τα γιγαντιαία προγράμματα "ποσοτικής χαλάρωσης" που ξεκίνησαν πριν δέκα χρόνια στην Ιαπωνία, επί πέντε έτη, συνεχίστηκαν στις ΗΠΑ επί πέντε έτη, ξεκίνησαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μάλλον θα κρατήσουν πάλι 5 έτη, και μάλλον την σκυτάλη θα δώσουν στην Κίνα. Τέλος, και τα τεχνητά μηδενικά επιτόκια αποτελούν ένδειξη κρίσης.
Δεύτερον, η φάση ανάπτυξης που ξεκίνησε μετά το 2010, όταν έληξε η κρίση του 2008, βρίσκεται στο τέλος της και μάλλον εισερχόμαστε σε νέο 7ετή ή 8ετή οικονομικό κύκλο, του οποίου τα πρώτα 2-3 χρόνια θα χαρακτηρίζονται επίσης από ύφεση που αναμένεται να είναι βαθύτερη από εκείνη του 2008 για πολλούς λόγους. Η κρίση στην Κίνα συνδέεται και με τη δομική κρίση του παγκόσμιου συστήματος, ενώ η κρίση στις αγορές εμπορευμάτων (που περιλαμβάνει και το πετρέλαιο) οφείλεται στη φάση στην οποία βρισκόμαστε, του νέου 7ετή οικονομικού κύκλου.
 
* Πριν από μερικές εβδομάδες, ο κορυφαίος οικονομολόγος του ΟΟΣΑ Ουίλιαμ Γουάιτ δήλωνε από το Νταβός ότι η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σήμερα σε χειρότερη μοίρα απ' ό,τι το 2007 λόγω νέας συσσώρευσης δημόσιου και ιδιωτικού χρέους και πως πολύ σύντομα ένα νέο κύμα στάσεων πληρωμών και χρεοκοπιών θα συνταράξει τον κόσμο δοκιμάζοντας την πολιτική και κοινωνική σταθερότητα παντού. Μήπως η περίπτωση της Deutsche Bank τον επιβεβαιώνει;
Είναι σωστή η διαπίστωση αυτή γενικά. Τα χρέη των κρατών αυξάνονται τα τελευταία τριάντα χρόνια και βρίσκονται σε επίπεδο πλέον σχεδόν μη βιώσιμο. Αυτή όμως είναι μόνο η μισή αλήθεια. Η άλλη μισή είναι ότι υπάρχουν διαφορές μεταξύ των μοντέλων που εφαρμόζονται σε διαφορετικές περιοχές. Η Deutsche Bank μάλλον επιβεβαιώνει ότι το γερμανικής έμπνευσης μοντέλο λιτότητας για την Ευρώπη, που φτωχοποίησε την περιφερειακή Ευρώπη, ώστε να χρηματοδοτείται η Ευρώπη των μεγάλων γερμανικών εταιρειών με μηδενικά επιτόκια και χαμηλό εργατικό κόστος, δεν έσωσε τις "μητροπόλεις" της Ε.Ε. και πλέον η αποσύνθεση αγγίζει την καρδιά της Ευρώπης και θα αρχίσουν να χρεοκοπούν και μεγάλες τράπεζες. Η Γερμανία, αντί να υιοθετήσει το μοντέλο περιφερειακής ανάπτυξης που εφαρμόζουν οι ΗΠΑ και ξεκίνησαν οι ιδρυτές της Ε.Ε., έφτιαξε μια Ευρωπαϊκή Ένωση δύο ταχυτήτων με ψύχωση για μηδενικό πληθωρισμό και σκληρό νόμισμα. Αυτό απλά "δεν λειτουργεί". Τη στιγμή που η ανεργία στις ΗΠΑ, χώρα που δέχεται απλόχερα και συνεχώς μετανάστες, είναι κάτω από 5%, στις μητροπόλεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία θα βάλει πολεμικές φρεγάτες να αποτρέπουν εισροή μεταναστών, η ανεργία συχνά κυμαίνεται σε διψήφια νούμερα. Αυτό το τελευταίο, όμως, δεν είναι παγκόσμιο πρόβλημα του καπιταλισμού, δείχνει ότι κάτι δεν γίνεται σωστά στην Ευρώπη.
 
* Αναλυτές, κυρίως Αμερικανοί, προεξοφλούν ότι το "κανόνι" της Deutsche Bank θα σκάσει κάποια στιγμή μέσα στο '16 και ότι οι συνέπειές του θα είναι πενταπλάσιες σε σχέση με την κατάρρευση της Lehmann Brothers το 2008. Μπορεί να εκτιμηθεί, έστω και κατά προσέγγιση, ποιες επιπτώσεις θα είχε μια ενδεχόμενη κατάρρευση του γερμανικού κολοσσού και σε τι έκταση θα επηρέαζε την παγκόσμια οικονομία;
Λόγω των διασυνδέσεων μεταξύ των τραπεζών, η χρεοκοπία της μίας τράπεζας οδηγεί σε χρεοκοπία όσων τραπεζών συνεργάζονται μαζί της, κάτι σαν θεωρία ντόμινο. Αυτό έχει επισημανθεί έγκαιρα από πολλούς ερευνητές όχι μόνο τους πανεπιστημιακού χώρου, αλλά και ερευνητές του ΔΝΤ. Είναι πολύ νωρίς να γίνουν προβλέψεις για το βάθος των συνεπειών. Το μόνο που μπορούμε με ακρίβεια να προβλέψουμε, είναι ότι τώρα την κρίση δεν θα πληρώσουν τόσο οι φορολογούμενοι (bail-out), αλλά κυρίως οι ομολογιούχοι, οι μέτοχοι και οι μεγαλοκαταθέτες (bail-in), καθώς πλέον η νομοθεσία της Ε.Ε. έχει δώσει το "Ok" από 1.1.2016 για την πλήρη εφαρμογή της πρακτικής αυτής.
 
* Την Τετάρτη άρχισαν να κυκλοφορούν -κυρίως στην Αμερική- σενάρια περί κρατικής διάσωσης της Deutsche Bank - το πρώην αφεντικό της Morgan Stanley, Τζον Μακ υπαινίχθηκε κάτι τέτοιο. Πόσο ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και ποιος θα είναι ο αντίκτυπος μιας τέτοιας κίνησης για το γερμανικό γόητρο;
Πιστεύω ότι θα είναι δύσκολο να εξηγηθεί πειστικά αυτό στον Γερμανό φορολογούμενο, γι' αυτό υποπτεύομαι ότι θα δοθεί λύση, αν υπάρξει πρόβλημα, που θα επιβαρύνει εν μέρει ή κυρίως ομολογιούχους, μετόχους και καταθέτες (bail-in).
 
* Όλο και περισσότεροι οικονομολόγοι συγκλίνουν στην άποψη ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας νέας παγκόσμιας ύφεσης. Ωστόσο, η πρόεδρος της Fed Τζάνετ Γιέλεν άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο η αναταραχή στις αγορές και το πετρελαϊκό κραχ να συνιστούν μια "εφήμερη μεταβλητότητα". Ποια από τις δύο απόψεις πλησιάζει περισσότερο στην πραγματικότητα;
Πιστεύω ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα της ύφεσης. Οι ΗΠΑ όμως θα την υποστούν ηπιότερα από άλλες χώρες, διότι η οικονομία τους είναι σε καλύτερη θέση.
 
* Μπροστά στα νέα προβλήματα και με δεδομένη την αμηχανία ή την ατολμία του Ντράγκι να επέμβει, πόσο σύντομα θα πρέπει να περιμένουμε νέα μέτρα από την ΕΚΤ;
Η ΕΚΤ έχει στα χέρια της το μεγάλο όπλο της ποσοτικής χαλάρωσης. Όμως, εξαντλεί τα πολύτιμα αυτά χρήματα, που ενδεχομένως να φτάσουν τα τρία τρισεκατομμύρια ευρώ σε βάθος χρόνου, σε αγορές υπερτιμημένων γερμανικών και ολλανδικών ομολόγων, αντί να τα κατευθύνει στο σωστό σημείο, που είναι η διοχέτευση ρευστότητας σε περιφερειακές οικονομίες κυρίως. Η ΕΚΤ εύκολα θα προχωρήσει σε εν μέρει διάσωση της Deutsche Bank, καθώς ελέγχεται από τους Γερμανούς, όμως εκτιμώ ότι η κίνηση αυτή δεν θα λύσει το πρόβλημα που έχει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το πρόβλημα πιθανότατα θα διευρυνθεί.
 
* Αμερικανοί αναλυτές διατείνονται πως το μαζικό ξεπούλημα των τελευταίων ημερών λειτουργεί ως εσωτερική αυτοδιόρθωση των αγορών και πως σε αντίθεση με τη μεγάλη μάζα των επενδυτών που ακολουθώντας το πλήθος, πωλούν και φεύγουν, οι insiders παραμένουν, είναι αισιόδοξοι και αγοράζουν. Είναι αλήθεια όλο αυτό;
Όχι, είναι λάθος εκτίμηση για πολλούς λόγους...
 
* Μεγάλο μέρος της ευθύνης για την τρέχουσα κρίση αποδίδεται στις τράπεζες. Σε παγκόσμια κλίμακα, οι τράπεζες έχουν γίνει οι de facto μηχανισμοί μόχλευσης των οικονομιών. Αν υποθέσουμε ότι τους αφαιρούμε αυτόν τον ρόλο, τι θα μπορούσε να πάρει τη θέση τους στο πλαίσιο της καπιταλιστικής οικονομίας; Κάποιοι μιλούν για επιστροφή στο κεϋνσιανό μοντέλο. Πόσο εφικτό είναι κάτι τέτοιο;
Η κρίση οφείλεται σε δομικά προβλήματα του συστήματος, στην κακή εφαρμογή του ανά περιοχή (π.χ. προβληματικό γερμανικό μοντέλο στην Ε.Ε.) και στη φύση του 7ετούς ή 8ετούς οικονομικού κύκλου που φυσιολογικά διακρίνεται από φάση ανάπτυξης και ύφεσης. Ακόμη κι αν εξαφανίσουμε τις τράπεζες, η "λειτουργία" χρηματοδότησης είναι αναγκαία και δεν μπορεί να εξαφανιστεί. Η διάσωση όμως των τραπεζών με χρήματα φορολογουμένων είναι πλέον αδύνατη και πανάκριβη λύση, καθώς τα κράτη έχουν υπερχρεωθεί και η συνεχής λιτότητα που ακολουθεί τις "διασώσεις" έχει πολλαπλάσιο κόστος συγκριτικά με το όφελος διάσωσης μιας τράπεζας. Από την άλλη, το μοντέλο μηδενικών επιτοκίων και διάθεσης γιγαντιαίων ποσών φορολογουμένων, μέσω ποσοτικής χαλάρωσης, για αγορές ομολόγων και διασώσεις τραπεζών, είναι επίσης κάτι που έχει φτάσει στα όριά του. Αν με την έννοια "κεϋνσιανό μοντέλο" εννοείτε τις επενδύσεις σε αναπτυξιακά έργα ώστε να δημιουργούνται θέσεις εργασίας και να κινείται η πραγματική οικονομία, είναι κάτι που σαφώς έχει εγκαταλειφθεί το τελευταίο διάστημα και θα μπορούσε να αποτελέσει μέρος μιας λύσης.